در مورد هرس و تربیت اكثر درختان پرورشی الگوهای متعارف و علمی موجود میباشد. متاسفانه در مورد درختان انار الگوی متعارف و ثبت شده ای جهت تربیت و هرس آنها در دسترس نمیباشد، با توجه به تجربه عملی ما و تبعیت از الگوی معماری 1000 درخت در هكتار، هرس و تربیت اسكلت درختان متاثر از این نوع معماری خواهد بود. انار درختی است كه در سالهای اولیه پس از كاشت رشد سریعی داشته و در صورت برخورداری از شرائط مناسب از سال سوم به بار مینشیند. تولید پاجوش فراوان از ویژگیهای این درخت است، مراقبت از فرم گیری صحیح اسكلت این درخت در سالهای اولیه و حذف مستمر پاجوشها و شاخه های نرك و سربرداری از درخت در سالهای پس از بلوع ، جهت ممانعت از رشد طولی درخت و توجه به آفتاب سوختگی محصول از نكات مهم در موضوع هرس درختان انار میباشد.

هم اكنون در باغات قدیمی درختان انار با ارتفاع 5 متر و تاج گسترد دیده میشود كه تراكم درخت در هكتر را به حدود 600 درخت محدود كرده است، در حالیكه ما از الگوی حدود 1000 درخت در فواصل 2×4 پیروی كرده و این خود مستلزم اتخاذ نوعی از هرس و فرم دهی اسكلت درختان انار میباشد، بگونه ای كه ضمن حفظ اسلوب صحیح و انتقال نور كافی به تاج درختان و رسیدن به عملكرد بهینه محصول، امكان تردد تراكتور در بین ردیفها و انجام عملیات لازم میسر باشد. لذا قبل از هر كاری باید تصویر روشنی از اسكلت نهایی درخت و نحوه گسترش تاج درخت در فضای بین ردیفها و حداكثر ارتفاع مجاز درخت در ذهن داشته باشید.

در باغداری نوین توجه به مكانیزاسیون و كاهش هزینه های كارگری از نكات اساسی در تربیت درختان است. واقیت این است كه در اقلیم گرم ایران با شدت تابش بالا آفتاب سوختگی میوه انار از معضلات دایر در باغات انار میباشد. چاره این معضل حفاظت از میوه ها در سایه انداز شاخ و برگهای درخت میباشد. مسئله ای كه ضمن جلوگیری از تبخیر آب موجود در میوه از آفتاب سوختگی پوست آن نیز جلوگیری میكند، تراكم بالای درختان و فاصله كاشت نزدیك آنها از عوامل كاهش این خسارت میباشد. اما یك سوال اساسی در اینجا مطرح است كه چگونه باغات انار را طراحی و به چه شكلی اسكلت درختان را تربیت كنیم تا ضمن حفظ حداكثر پوشش میوه ها بیشترین نور به تاج درخت وارد شده و همچنین امكان تردد تراكتور نیز در بین ردیفها میسر باشد؟

پیشنهاد ما استفاده از الگوی متقارن ستاره برای تربیت اسكلت درختان است. بهتر است تنه اصلی را روی یك تنه تربیت و از ارتفاع 70 سانتی سه شاخه اصلی را با زاویه مناسب در مسیر فضای بین ردیفها تربیت كنید. حفظ تقارن دو سویه اسكلت درختان در دو جهت از الزامات این معماری میباشد. برای روشن شدن مطلب به شكل روبرو دقت و به تقارن دو سویه آنها توجه كنید.
میتوانید تنه اصلی درخت را بصورت سه شاخه تربیت كرده و با ایجاد زاویه مناسب شرایط رشد طولی درخت در سه جهت مناسب را فراهم كنید. ارتفاع تاج درخت نباید بیش از سه متر باشد و شاخه های فرعی نباید بیشتر از شعاع 1.5 متری درخت گسترش یابند. اگر به شكل روبرو توجه كنید متوجه ورود نو به تاج درخت از چند جهت میشوید ضمن اینكه پوشش مناسب شاخ و برگ درخت و همپوشانی با رختان مجاور سطح سایه انداز مناسب برای حفاظت از میوه ها را گسترش میدهد.
عرض تراكتور باغی حدود 1 متر میباشد و در صورت گسترش تاج تا شعاع 1.5 متری فضای لازم برای تردد آن فراهم میاید. نكته ظریف اینكه تاج درخت از ارتفاع 1.5 متر به بالا شكل گرفته و در ذیل فضای درختان امكان تردد تسهیل میگردد.
با سر برداری و هرس مستمر امكان گسترش تاج درخت به شعاع بیش از 1.5 متر و ارتفاع بیشتر از 3 متر را ندهید. زیرا موجب همپوشانی كامل و كاهش ورود نور به درخت میگردد. افزایش سطح سایه انداز بصورت كامل امر مطلوبی نیست، گرمای نهفته در خاك نیازمند جابجایی و تعادل است، باید فضای خالی بین درختان برای جابجایی این هوای گرم باشد در غیر اینصورت هوای گرم برخاسته از خاك در درون تاج درخت به دام افتاده و موجب افزایش تعرق درخت میگردد.
درختان با ارتفاع زیاد عملا برداشت محصول را با مشكل مواجه و عملیات بهورزی بر روی درخت را ناممكن میسازند. هزینه های كارگری چیدن محصولات از درختان با ارتفاع زیاد بعضا تا سه برابر شرائط عادی افزایش میابد. علاوه بر آن دوران چیدن و دپوی فله ای و سنتی محصول سرآمده و میوه انار باید با دقت چیده و درون بسته بندی مناسب روانه بازار یا سردخانه شود. این موضوع لزوم جلوگیری از افزایش ارتفاع درخت را ضروری میسازد حداكثر ازتفاع مقبول درختان انار در شرائط معماری نوین 3 متر میباشد.

حال كه تصویر روشنی از اسكلت نهایی درختان در ذهن دارید زمان آن رسیده قیچی یا اره باغبانی را به دست گرفته و نسبت به هرس و تریت اولیه نهالهای كاشته شده اقدام كنید.
نهالها را تا سال سوم پس از كاشت به حال خود رها كنید در اواسط تابستان یا پائیز كار هرس نهالهای جوان را آغاز و بگونه ای عمل كنید كه تا اواخر پائیز عملیات هرس و تربیت درختان به پایان رسیده باشد. هرس درختان در فصل سرما آسیب پذیری درخت را افزایش و فرصت بازسازی درخت را محدود و بر عملكرد درخت در سال بعد اثر مفی دارد، پس قبل از شروع زمستان به كار هرس خاتمه دهید.

شاخه های اضافی میباید از قسمت انتهایی و از محل اتصال به طوق ریشه حذف شود از اینرو ابتدا خاك اطراف درخت را كنار زده و محیط طوق درخت را تمیز كنید. سپس شاخه اصلی درخت را با دقت انتخاب كنید، اگر قصد تربیت تك تنه درخت را دارید شاخه ای را كه قسمت بالای آن حداقل 3 انشعاب فرعی وجود دارد انتخاب و بقیه شاخه ها را حذف كنید.
درختان انار بیشتر بشكل چند تنه تربیت میشوند اگر مایل به استفاده از این فرم هستید و یا ایجاد فرم تك تنه را مشكل میبینید، ابتدا سه شاخه اصلی را كه از زاویه مناسب نسبت به هم برخوردار هستند و از تقارن كامل با درختان هرس شده مجاور برخوردارند، انتخاب و بقیه شاخه ها را از محل طوق جدا كنید.

تنه باقیمانده را از محل طوق ریشه تا محل انشعاب تاج بدقت از هرگونه جوانه برگ یا چوب تمیز كنید، توصیه میشود برای اینكار از اره باغبانی استفاده و برای جلوگیری از سبز شدن مجدد جوانه ها از محل برش، اره را كمی به داخل تنه فرو برده و جوانه ها را بصورت دل بر از محل شاخه جدا كنید. جدا كردن اینگونه تنه جوشها از محل تنه اصلی برای سالیان متوالی باید ادامه یابد تا هیچكونه خللی ناشی از ایجاد شاخه های بر هم زننده فرم تنه بوجود نیاید.
استفاده از رنگ غلیظ یا چسب پیوند برای ترمیم محل های برش و جلوگیری از هوازدگی شاخه ها موثر است. پس از اتمام هرس درخت، خاك برداشته شده از دور طوق را برگردان كنید و چوب بلندی را بعنوان قیم محكم در خاك فرو برده و توسط یكی از تركه های هرس شده، درخت را با قیم مهار كنید. این كار به جهت جلوگیری از شكستن شاخه ها در برابر باد ضرورت دارد.

درختان هرس شده جهت حفظ اسكلت اولیه به مراقبت فراوان نیاز دارند. با شروع بهار احتمالا پاجوشها و تنه جوشهای فراوانی از محلهای برش در روی تنه اصلی رشد خواهد كرد در اوائل دوره رشد این جوانه های تازه روئیده و نرم را از شاخه ها جدا كنید تا توانایی درخت معطوف به رشد تنه اصلی شده و شكل اسكلت آن حفظ شود. شاید مجبور باشید این كار را در سال اول 2 یا سه نوبت تكرار كنید! چاره ای نیست، پاجوش فراوان خصوصیت درخت انار است، مراقبت كنید محل جوانه های بریده شده عامل طغیان شته نشود. برای سال اول و دوم پس از هرس اسكلت حذف مستمر پاجوشها اجتناب ناپذیر است اگر در این مورد كوتاهی كنید درخت خود را به شما تحمیل خواهد كرد و وارث اسكلتی بد فرم و ناسازگار با طرح اولیه خواهید شد. در مورد تربیت اسكلت درخت جدی و پیگیرانه عمل كنید، نتایج آنرا در سالهای بعد خواهید دید.

مراقبت سالیانه از اسكلت درختان یكی از موضات اساسی در مدیریت باغات انار میباشد. توجه داشته باشید اگر موفق به تربیت صحیح درختان نشوید با توجه به تراكم بالای درختان و فواصل 2 متری درختان در ردیف احتمالا شاخه ها برای رسیدن به نور بیشتر بصورت عمودی رشد میكنند. تمركز درخت بر افزایش جوانه های چوبی عملا فرآیند زایش درخت را تحت تاثیر قرار میدهند توجه داشته باشید شیره گیاهی تمایل و گرایش زیادی به سرشاخه ها دارد و از اینرو نوك درختان همواره از فعال ترین قسمتهای درخت محسوب میشود. با رعایت موارد گفته شده و پیگیری مستمر هرس اسكلت شاخه ها را به مسیر مناسب هدایت و اسكلت الگو را تثبیت كنید.
برای رسیدن به فرم صحیح تربیت درختان بر اساس الگوی ستاره پیشنهاد شده، تمركز خود را بر تنك كردن مركز تاج درخت جهت رسیدن نور كافی و سربرداری سالیانه به منظور حفظ ارتفاع درخت و سبك كردن شاخه های جانبی جهت ممانعت از تراكم شاخه ها در فضای درختان مجاور قرار دهید. حفظ زاویه مناسب سه شاخه اصلی از اهمیت اثر گذار برخوردار است. در فرم تك تنه زاویه سه شاخه اصلی نسبت به خط افق را بین 45 تا 60 درجه اختیار كنید تا قبل از گسترش تاج درخت در فضای بین ردیفها سه شاخه اصلی ارتفاع لازم را از زمین پیدا كند و امكان تردد نیروی كار و ماشین آلات در ذیل سایه انداز شاخه ها فراهم شود. اگر درخت را با اسكلت سه تنه تربیت میكنید سه شاخه اصلی باید با زاویه حدود 60 درجه نسبت به افق گسترش یابد.
در تصویر فوق فرم صحیح اسكلت سه تنه یك درخت انار را مشاهده میكنید. این درخت از هرس اسكلت مخصوص باغات سنتی برخوردار است حجم درخت بزرگ بوده و تراكم آن حدود 500 درخت در هكتار است. این درخت ضمن دریافت نور كافی از چند جهت پوشش مناسبی برای میوه ها در سایه انداز شاخ و برگ ایجاد كرده است، این درخت با توجه به هرس و رسیدگی مناسب نزدیك به 70 كیلو انار را در زیر شاخ و برگ خود پنهان كرده است. زاویه سه شاخه اصلی حدود 45 درجه نسبت به افق است كه باعث افزایش فضای بین ردیفها به 6 متر میشود.

---

تردید نداشته باشید هرس كار ظریف و پیچیده ای است. برای افزایش توانایی خود در این امر باید دانسته های خود را در عمل به آزمون بگذارید و مرحله به مرحله پیش بروید و تجربه فراوان بیاموزید تا نتیجه موثری از آن حاصل كنید.
اكنون بهتر است دانسته های خود در مورد درخت انار و قسمتهای مختلف آن ارتقاء دهید. در مورد هرس این درخت باید بانید چه قسمتهایی از درخت را چه زمانی و به چه صورت از درخت جدا كنید، در واقع باید بدانید چه قسمتهایی باید حتما از درخت جدا شده و چه اعضایی از درخت را نباید به هیچ عنوان هرس كنید. این موضوع مستلزم شناخت دقیق و عینی اعضاء یك درخت انار میباشد.

در شكل روبرو همان اسكلت سه شاخه را مشاهده میكنید، به نامگذاریهای قسمتهای مختلف دقت كنید آنچه كه بیشتر اهمیت دارد درك صحیحی از پاجوشها، شاخه های نرك، شاخه چوبی یا همان جوانه چوب، جوانه های گل، مهمیز یا میخچه، جوانه های انتهایی و كنده نابجای داخل تاج میباشد.

هرس درختان انار در اوائل بهار، اواسط تابستان و اوائل زمستان انجام میشود. اما پیشنهاد ما انجام هرس درختان در اوائل تابستان پس از تكمیل گل دوم و اواخر پائیز پس از برداشت محصول است. تنها در سه سال اول پس از هرس اولیه درختان بهتر است در اوائل بهار نسبت به جدا سازی پاجوشها و تنه جوشهای سبز شده كه در این مقطع از اعضای نرم درخت محسوب میشوند اقدام تا درخت اسلوب اصلی خود را حفظ كند.

پاجوش ها و تنه جوشها از اجزاء هستند كه باید بطور مستمر از درخت حذف شوند. در سه تا چهار سال پس از هرس اولیه باید با مراقبت مستمر نسبت به حذف آنها اقدام كنید، پاجوشها ممكن است در سالیان اولیه در طی یك دوره رشد چند بار بر روی درخت رویش كنند. شما نیز میباید بطور مستمر آنها را حذف كنید مسامحه در این مورد بر رشد اسكلت اولیه اثر منفی داشته، فرم و اسكلت درخت را بر هم میزند. همراه با بلوغ درخت از سال ششم به بعد رویش پاجوشها كمتر شده و در نهایت قطع میگردد. تنه اصلی درخت تا ارتفاع حدود 70 سانتیمتری باید از هر گونه تنه جوش پاك شود تا هیچ انشعاب جدیدی پائینتر از محل سه شاخه اصلی درخت رویش نكند.

كندهای نابجای داخل تاج از دیگر اجزاء است كه برای حفظ اسكلت درخت میباید حذف شوند. پس از هرس اولیه و فرم گیری درخت شاخه هایی در وسط تاج یا در مسیر نابجا رویش كرده و بهر دلیل ماندگار شده اند بگونه ای كه در صورت عدم حذف خود تبدیل به شاخه اصلی شده و فرم الگو را بهم میزنند. حذف این تنه های نابجا برای مراقبت از الگوی نهایی لازم بوده در غیر اینصورت ساختار درخت تغییر كرده و تاج درخت كروی میگردد و قابلیت نفوذ نور به تاج درخت محدود میشود.

نركها شاخه های چوبی هستند كه بصورت عمود از روی شاخه های فرعی رشد میكنند. این شاخه های چوبی فاقد جوانه گل بوده و باروری ندارند. از آنجا كه جوانه گل انار بر روی شاخه های یك تا چهار سال میرویند با دقت در شاخه های فرعی عمودی كه فاقد گل میباشند میتوان نركها را شناسایی و حذف نمود اواسط تابستان و پس از تكمیل گل دوم بهترین موقع برای شناسایی نركها و حذف آنها میباشد.

شناسایی شاخه های نرك و حذف آنها به دقت ویژه ای نیاز دارد اینگونه شاخه ها اصولا باروری بسیار ضعیفی داشته و در عوض بسرعت رشد و از تاج درخت خرج میشوند. یكسال پس از رشد این نركها بهترین زمان شناسایی و حذف آنهاست در صورت تاخیر شاخه های فرعی منشعب شده از این نركها افزایش یافته و كار حذف آن و هرس درخت را مشكل میكند. توجه داشته باشید گسترش شاخه های نرك و شاخه های فرعی آن عملا بر قابلیت باروری درخت تاثیر سو دارد. استفاده از نرك برای قلمه گیری نیز منجر به تولد درختی افراشته و با باروری ضعیف خواهد شد درختان نابارور معروف به درخت نرك انار محصول همین نوع قلمه ها میباشند.

میخچه ها محل تشكیل گل و نهایتا میوه درخت میباشد. طول میخچه ها حدود 1 تا 20 سانتیمتر بوده و جوانه های گل بصورت منفرد، مزدوج و یا فراهم بر روی این شاخه های باریك رشد میكنند. میخچه ها را به هیچ عنوان نباید هرس نمود احتمال باردهی میوه بر روی میخچه ها تا سال سوم پس از رویش وجود دارد.

جوانه های انتهایی از اجزاء دیگر درخت بوده كه در كار هرس اهمیت اساسی دارد. جوانه های انتهایی فعالیت زیادی دارد و بسته به غلظت شیره گیاهی رفتار متفاوتی از خود بروز میدهند. در شرائط غلظت حداكثری این جوانه ها تبدیل به جوانه چوب شده سرشاخه ها تولید میكند و در شرائط غلظت متوسط تولید جوانه برگ و یا میخچه های بار دهنده میكند. و در شرائط غلظت ضعیف شیره گیاهی بصورت تركه های لخت و باریك و نیمه خشك بر روی درخت باقی میماند كه در فرآیند هرس باردهی باید از روی درخت حذف شوند. مصرف فراوان كودهای ازته در اوائل دوره رشد افزایش غلظت شیره را بدنبال داشته و نهایتا رشد فراوان سر شاخه ها و خشبی شدن آن و نهایتا كاهش گلدهی را در پی خواهد داشت.

هرس تابستانه یا هرس سبز یا همان هرس باردهی به منظور هدایت درخت برای تولید جوانه های جانبی و رویش جوانه گل و برگ بروی آنها در اواسط تابستان انجام میشود. این نوع هرس از اوائل مرداد ماه و پس از كامل شدن گلهای دوم انار آغاز و میتواند تا اواخر پائیز ادامه یابد. در این هرس علاوه بر حذف پاجوشها، تنه جوشها، نركها، شاخه های خشك شده و بیمار، نسبت به قطع سرشاخه های جوبی و حذف جوانه انتهایی اقدام میكنند. افزایش رشد جوانه های جانبی در ذیل نقطه قطع شده و تحریك درخت به تولید جوانه جانبی جدید از تایج این هرس میباشد. به این عمل در اصطلاح دستك سازی میگویند.

پس از برداشت محصول در اواسط پائیز و شروع خزان درخت زمان مناسب تا قبل از سرد شدن هوا برای انجام هرس فرم یا همان هرس سیاه را در اختیار دارید. تاكید ما این است كه این هرس را حتما تا قبل از بخواب رفتن كامل درخت به اتمام برسانید. در هرس فرم نیازمند سربرداری و كاهش قابل ملاحظه حجم درخت میباشید از اینرو انتقال این هرس به اواسط زمستان و همزمان با شروع فعالیت درخت بر رفتار آن اثر معكوس گذاشته و باردهی سال آتی را تحت تاثیر قرار میدهد. پس هرس فرم را تا شروع زمستان تكمیل كنید و اجازه دهید درخت فرصت ترمیم و سازگاری با فرم جدید را داشته باشد.

در زمان هرس سیاه ضمن حذف همه موارد قابل حذف از روی درخت تاكید بر حفظ اسكلت اصلی و مراقبت از ارتفاع مناسب درخت است. حذف كنده های نابجا درون تاج و كنده های جانبی نابجا از موارد اصلی جهت حفظ اسلوب درخت میباشد. استفاده از ابزار مناسب در این خصوص بر خزینه ها و زمان عملیات اثر گذار میباشد، قیچی های تلسكوپی پنوماتیك جدید توان قطع شاخه های كلفت انار را با استفاده از توان الكتریكی در ارتفاع زیاد دارد.

در مورد حذف جوانه انتهایی دقت ویژه داشته باشید. چنانچه قصد كنترل ارتفاع درخت از طریق سربرداری سراسری را در زمان هرس فرم دارید، حذف جوانه های انتهایی و جوانه های چوبی در هرس تابستانه را به شاخ هایی كه در هرس فرم حذف نمیشوند محدود نمائید.

هرس یك امر كاملا حرفه ای است و به تجربه فراوان نیاز دارد. هم اكنون در مناطق هرس كاری تیمهای هرس عموما غیر حرفه ای و متشكل از كارگران متفرقه دست به كار هرس گروهی درختان در مقاطع تابستان و زمستان میباشند. این رویه هرچند خود یك گامی به جلو محسوب میشود لاكن به جهت عدم شناخت علمی از موضوع هرس و فقدان یك سیستم تخصصی، درصد خطای عملیات این گروهها بالا بوده و باغداران اطمینان چندانی به عملكرد این گروهها ندارند.
از اینرو به جهت كوچكی عمده باغات انار كشور هرس بمرور توسط مالكین انجام و تجربه ایشان عموما در محدوده باغات شخصی محدود و متمركز میباشد. توصیه ما این است كه خود در مورد هرس بیاموزید و تجربه كنید و در مورد واگذاری كار هرس به دیگران بسیار حساس بوده و در موقع عملیات خود بر كار این افراد نظارت كنید.

تشكیل شركتهای تخصصی از طریق نظام مهندسی كشاورزی جهت ارائه خدمات نوین فنی در امور باغات از جمله مدیریت هرس باغات انار از ضرورتهای انكار ناپذیر در مدیریت كلان باغات كشور میباشد. متاسفانه فقدان خلاقیت در مدیریت كلان این بخش استفاده از ظرفیتهای نظام مهندسی كشاورزی كشور را تا حد مشاوره و گرفتار آمدن در امور اداری و جاری تنزل داده است.

برای همه كسانی كه در بخش تولید فعالند مسئله بازاریابی و تجارت محصول حلقه انتهایی چرخه تولید محسوب میشود. محصولات باغی بجهت مشكل انبار مانی و فسادپذیری در این خصوص از وضعیت پیچده تری برخوردارند. واقعیت این است كه عمده تولیدات 800،000 تنی انار كشور در مقطع زمانی اواسط مهر تا اواخر آبان از روی درختان برداشت و بیشتر آن در همین زمان محدود روانه بازار میگردد. برای بیشتر باغداران امكان استفاده از روشهای مدرن نگهداری محصول فراهم نبوده و از اینرو محصول تولیدی علی رقم افت قیمت در این مقطع ناگذیر به بازار عرضه و یا به انبارهای غیر استاندارد و سنتی با درصد ضایعات بالا منتقل میگردنند.

در این صفحه سعی ما ارتقاء دانش بهره برداران و ارائه تصویری روشن و عملیاتی از مسائل مربوط به برداشت و بسته بندی و نگهداری انار و در نهایت تجارت صحیح و ارائه استاندارای متعارف صادراتی در خصوص این محصول ارزشمند میباشد.

چیدن میوه انار بصورت دستی انجام می شود، میوه رسیده انار با چرخش میوه به سمت راست یا چپ از شاخه جدا می گردد. در باغ های جدید الاحداث و ارقام پاكوتاه، یك كارگر به تنهایی میوه را چیده و آنرا داخل كیسه یا سطل یا سبد گذاشته و یا به آرامی روی زمین می گذارد. اما در باغ های قدیمی كه درختان دارای جثه بزرگ و ارتفاع بلند هستند، كار برداشت بوسیله دو نفر انجام میشود. یك نفر كه در كنار درخت، یا روی چهارپایه و یا روی تنه های قطور درخت ایستاد ومعمولاً با یكدست خود را نگهداشته و با دست دیگر انارها را تك تك چیده و به سمت نفر دوم كه معمولاً در زیر درخت می نشیند، پرتاب می كند و او انار را گرفته و به آرامی روی زمین می گذارد. بعد از اتمام كار، یا بطور همزمان توسط فرد دیگر انارهای چیده شده در پای هر درخت تفكیك و انارهای سالم و عاری از كرم گلوگاه در جعبه های مخصوص گذاشته و به انبار فرستاد ه می شود.

محصول انار بسته به واریته آن از اواسط تابستان تا اواخر آبان آماده برداشت از روی درخت میباشد. توجه داشته باشید رسیدن انار و افزایش سطح اسیدیته و رنگ پذیری و آبدار شدن آن همگی به تغییر دما و سرد شدن نسبی آن بستگی دارد. از اینرو باغداران در برداشت انار تابع شرائط دمایی بوده و تغییر دما نیز خود عامل خسارت نسبی به میوه های رسیده و افزایش میزان میوه های تركیده و زخمی میباشد. فارق از معیارهای سازمان استاندارد، درجه بندی انار در تجارت داخلی تابع اندازه و رنگ محصول، معروفیت ارقام و سلامت ظاهری میوه میباشد. بنابر این محصول باغ انار در زمان برداشت و در شرائط معمول به ترتیب ذیل قابل طبقه بندی میباشند.

1- انار های ممتاز و درجه 1 از گل اول شامل 25% كل محصول با وزن بیش از 300 گرم برای هر میوه
2- انارهای معمولی و درجه 2 از گل دوم شامل 30% كل محصول با وزن حدود 300 - 225 گرم برای هر میوه
3- انارهای كوچك درجه 3 از گل دوم شامل 15% كل محصول با وزن 225 - 175 گرم برای هر میوه
4- انار های خطی 5% كل محصول
5- انارهای كوچك بدون آفت و بیماری با تركیدگی و آفتاب سوختگی نسبی 15% كل محصول
6- انارهای ریز و نارس گل سوم 2% كل محصول
7- انارهای لهیده و آفت زده 8% كل محصول

طبقه بندی فوق بر پایه شرائط طبیعی و معمول یك باغ انار میباشد. در باغات ممتاز درصد میوه های درجه یك و ممتاز بعضا تا 50 درصد افزایش یافته و سطح ضایعات به 5 درصد كل محصول محدود میشود این در حالی است كه در باغات با سطح خسارت بالا میزان ضایعات بعضا تا 50 درصد محصول نیز افزایش میابد. در هر صورت باید توجه داشته باشید كه بطور میانگین حدود 30 درصد از كل محصول قابل عرضه به بازار مصرف نبوده و میباید جهت عرضه به كارخانجات فرآوری به شكل مناسب از روی درختان جمع آوری گردد.
در حال حاضر عمده باغات كشور از همان روش سنتی بجا مانده از دهه های پیشین به جمع آوری و چیدن انار از روی درختان اقدام میكنند. در این روش كل محصول با درجات مختلف و بعضا به همراه انارهای ضایعاتی از روی درختان چیده و در یك محل دپو میشود و سپس كارگران نسبت به جدا سازی و چیدن میوه ها با درجات مختلف در كارتن و جدا سازی ضایعات اقدام میكنند.

با توجه به تازه خوری انار، این محصول پس از چیدن در درجات مختلف روانه بازار مصرف میشود و محصول باغداران عمدتا در بازارهای اصلی میوه و تره بار جهت عمده فروشی عرضه میشود. به جهت تمایل خانوارهای ایرانی به تازه خوری این محصول، نحوه بسته بندی و چینش و عرضه و تجارت آن تحت تاثیر این موضوع قرار دارد. ار اینرو انار تولیدی باغداران به ترتیب ذیل روانه بازار عمده فروشی در داخل میگردد:

1- انار ممتاز در بسته بندی تك رج جهت مشتریان خاص به نرخ بالاتر از قیمت صادراتی عرضه میشود. افزایش قیمت این محصول در انتهای زمان عرضه در اواسط زمستان حدود 50% میباشد.

2- انار درجه یك با بسته بندی عمدتا تك رج با قیمتی نزدیك به نرخ صادراتی به بازار داخلی عرضه میشود. این نوع انار با افزایش قیمت 100% در انتهای دوره عرضه محصول در اواسط زمستان مواجه میشود.

3- انار درجه 2 در بسته بندی عمدتا 2 رج كه در ردیف بالایی انارهای مرغوب و درشتر چیده میشود. افزایش قیمت این درجه از محصول در پایان دوره عرضه حدود 50% میباشد.

4- انارهای تركیده، آسیب دیده، آفتاب سوخته و بدون آفت بهمراه انارهای نیمه رس از گل آخر در طوری نایلونی جمع آوری و به مراكز خرید كارخانجات فرآوری تحویل میشود. قیمت خرید این محصول در طی دوره برداشت با نوسان 50 درصدی مواجه میباشد.

با توجه به اینكه محصول در بازار داخلی پس از عرصه بسرعت به دست مصرف كننده نهایی میرسد. تعدادی از انارهای خطی سالم و انارهای درجه 3 , بسته به وزن آن همراه انارهای درجه 1 و 2 ادغام میگردد.

جدا سازی دقیق كلیه انارهای فاسد و آفت زده طی مراحل برداشت و طبقه بندی و جلوگیری از ادغام این نوع انارها با محصول تجاری عرضه شده به بازار مصرف و كارخانجات فرآوری از مسئولیتهای حرفه ای و اخلاقی باغداران میباشد. متاسفانه طی سالیان اخیر موارد فراوانی از بی توجهی در این خصوص و علاوه بر آن ادغام انارها از واریته های مختلف تحت عنوان یك رقم تجاری معروف در شهرستان ساوه رویت شده كه بازخورد بسیار بدی در پی داشته است.

نكته ظریف و قابل اعتناء در خصوص تجارت داخلی انار افزایش قیمت نسبی حدود 50 تا 100 درصدی محصول طی دوره 2 ماه پس از برداشت میباشد. از اینرو عرضه تدریجی محصول ضرورت انبار داری آنرا روشن میسازد. معذالك بجهت خرد بودن بهره برداران ظرفیت تولیدی برای انتقال به سردخانه در سطح اقتصادی نمیباشد، استفاده از انبارهای سنتی برای نگه داری كوتاه مدت انار گزینه نسبتا مناسبی در راستای حل این مشكل میباشد.

كُده گاه یا گوده، ، انبارهای روبازی هستند كه در محل مناسبی از باغ، در بین ردیف های درختان و بصورت موقت در زمان برداشت میوه ایجاد می شوند. عرض این گودال ها 3 متر و طول آنها بستگی به مقدار انار باغ یا قطعه مورد نظر دارد. عمق این گودالها حدود 60 – 50 سانتیمتر است و دركنار گودال بند های بلند خاكی ایجاد می كنند تا هم گنجایش آن اضافه شود و هم اینكه آب به داخل انبار نیافتد. كف گودال را ماسه یا خاك نرم می ریزند و انار را تا ارتفاع حدود 80 سانتیمتر روی هم می چینند. انارهای كوچك را در كف و انارهای درشت را روی آن میگذارند. انارهای رویی را وارونه می گذارند تا آب باران وارد تاج نشود. روی گودال را با شاخ و برگ درختان وعلفهای هرز كف باغ یا نی های بلندی كه در حاشیه جوی ها میروید و به خیزران مشهور است می پوشانند. در مناطقی كه احتمال بارندگی زیاد باشد، بعد از ریختن شاخ و برگ و علف، روی گودال را با یك نایلون می پوشانند. در این روش می توان انار را حدود 2 ماه نگهداری كرد. تازگی و طراوت میوه در این روش حفظ می گردد لاكن سطح ضایعات در این نحوه انبار مانی بالاست و بعضا تا 30 درصد میرسد.

انبارهای مسقف رو زمینی، این انبارها در قسمتهای سایه گیر باغ و با مصالح ساختمانی احداث می گردد. اندازه آن به میزان تولید باغ بستگی دارد. سعی مییشود تعداد پنجره آنها كم و پنجره ها در محل هایی تعبیه گردد كه آفتاب مستقیم به داخل انبار نتابد. كف این انبارها نیز ماسه می ریزند و ارتفاع انار هم نباید از یك متر تجاوز كند. پوشاندن روی میو ه ها ضروری نیست، ولی ریختن مقدار كمی علفهای هرز گرامینه روی انارها باعث حفظ طراوت آنها میشود. در صورت نزدیك بودن باغ تا منازل مسكونی، میتوان از زیرزمین های خنك منازل نیز برای انبار انار استفاده كرد.

انبارهای مسقف زیر زمینی، حال كه با چالش نگهداری و عرضه تدریجی محصول به بازار داخلی مواجه هستیم و شرائط نگهداری انار در سردخانه صنعتی برای اكثر تولید كنندگان خرد محیا نمیباشد. چاره ای جز استفاده از انبارهای سنتی برای نگهداری كوتاه مدت انار در دسترس نمیباشد. از اینرو با توجه به بررسی روشهای مختلف نگهداری سنتی انار در باغات پیشنهاد ما استفاده از انبارهای زیر زمینی با هزینه ساخت محدود در این خصوص میباشد. در شكل روبرو یك نمونه از این انبارها همراه مشخصات لازم آورده شده است.

قبل از استفاده از انبار نسبت به خاكروبی، سم پاشی و در نهایت شستشوی دقیق انبار اقدام كنید. میوه ها را بر اساس درجه بندی تعریف شده در سبدهای مختلف قرار دهید و بطور منظم در انبار بچینید. فاصله مناسب بین هر چند ردیف جهت دسترسی و گردش هوا را رعایت كنید. دقت داشته باشید نگهداری فله ای انارها در انبار سطح افت كلی محصول و گسترش آفت احتمالی را بشدت افزایش و استفاده بهینه از كلیه فضای انبار را محدود میكند از اینرو حتما میوها را در سبدهای مشبك در انبار نگهداری كنید. انار پس از چیدن در انبار شروع به تصاعد گاز اتیلن كرده كه این گاز حتما باید بگونه از انبار خارج شود نصب دریچه های تخلیه هوا در قسمتهای مختلف انبار ضرورت دارد.

نقل انتقال و بارگیری محصول از مشكلات انبارهای زیر زمینی میباشد از اینرو احداث جاده شیب دار مناسب جهت دسترسی به انبار مفید خواهد بود سطح توقف گاه خودرو در جوار انبار را حدود نیم متر پائینتر از كف انبار احداث كنید تا از ورود آب باران یا زهكش به انبار جلوگیری شود. احداث یك حلقه چاه جذبی برای هدایت فاضل آب و بارندگی ضرورت دارد. انار برای ماندگاری نیاز به رطوبت نسبی 85 درصدی دارد كه از مزیتهای احداث انبارهای زیر زمینی همین بالا بودن سطح رطوبت در آنهاست كه بیشتر از طریق رطوبت موجود در خاك كف و جدارها تامین میگردد از اینرو از عایق بندی، غیر گونی و ایزو گام جدارها و كف انبار جدا خودداری كنید. سقف انبار را با شیب مناسب از پنلهای سیمانی و ایرانیتی كه عایق بهتری برای حرارت میباشند احداث كنید.

حداكثر ارتفاع عملیاتی برای چیدن سبدها در این انبار 1.5 متر میباشد. جهت محاسبه مساحت كف انبار تناژ مورد نظر را در عدد 1.5 ضرب نمائید، مثلا برای احداث یك انبار 20 تنی مساحت مفید كف انبار، باید 30 متر مربع اختیار شود.
پس از چیدن هر یك ردیف از سبدهای انار در انبار روی آنرا به ضخامت 10 سانت از علفهای تازه و خیزران كه عموما در اطراف جوی ها در باغ میرویند استتار كرده و سپس نسبت به چیدن ردیفهای بعدی اقدام كنید. سعی كنید حدالامكان سبدهای مجاور با جدار دیوارها نیز در احاطه علف قرار گرفته تا امكان جریان هوای خشك به درون سبدها محدود گردد. در ردیف آخرین سبدها ضخامت علفها حداقل نیم متر در نظر گرفته شود و حاشیه دیوارها نیز با علف پوشش داده شود.

دوران چیدن فله ای و دپوی در هم انار گذشته است. اگر امكان ذخیره سازی انار فراهم میباشد ابتدا انارهای ممتاز و درجه 1 را از روی درخت چیده و درون سبدهای مشبك قرار دهید از پرت كردن انار و زخمی شدن آن بشدت اجتناب كنید هر گونه ضربه و آماسی به شكل گیری فرآیند فساد میوه كمك میكند. سعی كنید برداشت محصول را در ساعات خنك انجام دهید چند ساعت اول چیدن و جمع آوری محصول مهم است، سبدها را در معرض آفتاب قرار ندهید و آنها را به سرعت به انبار و یا سردخانه انتقال دهید.

پس از اتمام جمع آوری و انتقال انارهای درجه 1 و ممتاز نسبت به جمع آوری انارهای معمولی و درجه 2 و درجه 3 همچنین انارهای خطی بصورت مجزا اقدام كنید. اگر بازار مصرف در شرائط تعادل قیمت میباشد تعدادی از انارهای درجه 3 و خطی سالم را بهمراه محصول درجه 2 در كارتنهای 2 رج ادغام و روانه بازار مصرف كنید. انارهای مرغوب درجه 2 را به انبار انتقال دهید، دقت داشته باشید میزان انارهای خطی زیاد نیست سعی كنید این نوع انارها را طی نوبتهای مستمر به همراه انارهای درجه 2 روانه بازار مصرف شوند، انارهای خطی گزینه مناسبی برای انبار داری نیستند. انارهای درجه 3 باید بشكل مستمر همراه انارهای معمولی ادغام و روانه بازار شود این نوع انار شامل افزایش قیمت چندانی در انتهای دوره عرضه نمیباشد از اینرو انبار مانی آن چندان مقرون به صرفه نیست پس در عرضه سریع این نوع محصول بهمراه انارهای معمولی تردید نكنید.

انارهای تركیده و آفتاب سوخته و البته بدون آفت در آخرین مرحله از روی درخت جمع آوری میشود. تجربه نشان داده عرضه سریع این نوع محصول به مراكز خرید كارخانجات فرآوری به افت قیمت آن منجر میشود از سویی چیدن سریع آن از روی درخت و نگهداری آن موجب تبخیر آب موجود در میوه و كاهش وزن و كیفیت محصول میگردد، پس از رویت انارهای تركیده روی درختان نگران نباشید و اجازه دهید این نوع محصول در انتها از روی درخت برداشت شود. افزایش میزان میوه های تركیده نیز بهتر از چیدن سریع و فروش به قیمت نازل میباشد. انارهای ریز و نارس گل سوم نیز در حدود یكماه پس از برداشت محصول بمرور رسیده و امكان برداشت و عرضه آن به كارخانجات فرآوری وجود دارد.

احتیاجی به برداشت انارهای فاسد و لهیده از روی درختان در این مقطع نمیباشد. این نوع انار در اواسط زمستان بهمراه انارهای بجا مانده در كف باغ و انبارها توسط كارگران جمع آوری و به دقت سوزانده میشوند، انارهای فاسد میزبان كرم گلوگاه انار هستند و در شرائط سرما درون همین انارهای فاسد زمستان را سر میكنند پس اجازه دهید این آفت درون میزبان جای گرفته و در شرائط خواب زمستان همراه میزبان جمع آوری و سوزانده شوند، جمع آوری این نوع انارها از روی درختان سهلتر از جمع آوری آن از كف باغ میباشد پس با چیدن بی دلیل انارهای فاسد در این مقطع خود را مجبور به دوباره كاری نكنید.

به جهت نیاز انار به دمای حدود 5 درجه سانتیگراد و رطوبت 75 درصد امكان نگه داری انار در انبار سنتی زیاد نیست. بعضی از ارقام انار در سردخانه صنعتی تا 90 روز ظرفیت انبار مانی دارد، لاكن در انبار سنتی زیر زمینی ظرف مدت یكماه با خشك شدن نسبی پوست میوه مواجه میشویم از اینرو توصیه میشود متناسب با شرائط بازار انارهای موجود در انبارهای سنتی حداكثر ظرف 45 روز روانه بازار مصرف شوند.

استفاده از سردخانه صنعتی گزینه مزیت دار جهت نگهداری انار است، انتخاب ارقام مناسب با ماندگاری طولانی نكته قابل تامل در این خصوص میباشد.

درخت انار و تاریخچه آن

درخت
تاریخچه انار و روایات

درخت :

انار درخت کوچکی است که ارتفاع آن حداكثر تا 6 متر میرسد و در مناطق نیمه گرمسیری میروید. گلهای انار درشت به رنگ قرمز اناری ولی بی بو میباشد. میوه آن کروی با اندازه های مختلف دارای پوستی قرمز رنگ و یا زرد رنگ میباشد. رویهمرفته در حدود بیست نوع مختلف انار كه شامل واریته های بسیار متنوعی میباشد در دنیا موجود است. انار از گیاهان بومی ایران بشمار می آید، و امروزه به صورت وحشی در كلیه سواحل دریای شمال و نقاط استپی معتدل نظیر جنگلهای غرب در لرستان، كردستان، بختیاری و فارس میروید. ایرانیان از حدود سه هزار سال پیش با كشت انار آشنائی داشتند و با كشت مداوم آن در نقاط مختلف و مساعد آنرا به صورت اهلی درآورده و با سلكسیونهای متعدد موفق به كشت ارقام پر محصول و مرغوب تجاری در كلیه مناطق از جمله در نواحی حاشیه كویر مركزی ایران شدند. به گونه ای كه هم اكنون شهرهای مستقر در این مناطق از عمده ترین مراكز استقرار باغات انار میباشند. (تصویر یك نهال با كیفیت انار كه در 4 سالگی به مرحله بار دهی فراوان رسیده)

به جز در مناطقی با زمستان سرد و طولانی، این درخت قابلیت سازگاری با آب و هوای مختلف كه دارای بهاری آفتابی و تابستانی گرم باشند، را دارا میباشد. این درخت نسبت به سرما شدیدا حساس بوده و در دمای كمتر از 12- درجه سانتیگراد كه بیش از دو روز استمرار یابد قسمت هوائی آن از بین رفته و در شرایط دمائی سردتر حتی ریشه درخت نیز آسیب دیده و از بین خواهد رفت. از اینرو میباید قبل از احداث باغ انار نسبت به ارزیابی آب و هوائی منطقه اقدام نموده و از وضعیت دوره های سرمای زمستانه اطلاع حاصل كرد. بطور كلی میباید از احداث باغ انار در مناطقی كه برودت هوایی كمتر از 10- درجه سانتیگراد را به صورت طولانی در تناوب زمانی 30 ساله تجربه كرده اند اجتناب نمود. گرما و تابش شدید نیز موجب آفتاب سوختگی تنه و میوه درخت میشود از اینرو در مناطقی با آفتاب فراوان و تابستانی معتدل درختان انار شاداب تر و محصول آن مطلوبتر میباشد. جهت جلوگیری از آفتاب سوحتگی میوه انار باغات موجود از گذشته با تراكم زیاد كشت گردیده تا میوه درخت در سایه انداز شاخ و برگها از گزند آفتاب سوزان در امان باشد. (تصویر درخت سرمازده در بهار كه شاخه های سیاه شده از سرمای زمستان مشهود میباشد )

این درخت رشد سریعی داشته و پاجوشها و تنه جوشهای فراوانی تولید میكند. شاخه های این درخت دارای خارهای فراوان و تیز میباشد. به تجربه دیده شده درختان با خار فراوان محصول نازلتری تولید میكنند. به دلیل پاجوش فراوان در جوانی هرس این درخت و حذف پاجوشها باید از سال سوم به طور مستمر انجام گیرد. تا اسكلت اصلی درخت حفظ شود. درختان انار عمدتا به صورت چند تنه تربیت میشوند. بگونه ای كه همه جوانه ها و شاخه های جوان و پاجوشهای برآمده روی سه شاخه اصلی تنه درخت را بعد از سال چهارم به طور مرتب تا ارتفاع 1 متری حذف مینمایند. با افزایش سن، تنه اصلی دیگر پاجوش تولید نخواهد كرد.بر روی شاخه های انار پس از یك سالگی تا سال چهارم میخچه های تولید كننده میوه رشد میكنند، طول این میخچه ها متغیر و از یك تا 20 سانتیمتر دیده شده است. در تربیت و هرس درختان انار هم اكنون سعی در جلوگیری بر افزایش ارتفاع درختان و تربیت آنها تا ارتفاع حداكثر 3 متر به جهت سهولت در برداشت محصول و افزایش سایه انداز درخت به منظور جلوگیری از آفتاب سوختگی میوه آن میباشد. از اینرو رعایت تراكم كاشت (حداكثر 800 درخت در هكتار) از الزامات باغداری نوین میباشد. جهت حفظ ارتفاع درخت سربرداری سالیانه پس از سال ششم الزامی است. (تصویر درخت 3 ساله با رشد سریع كه به مرحله بار دهی رسیده و آماده هرس اسكلت میباشد)

رده بندی علمی: نام قدیمی انار یا نار در زبان یونانی نخستین بنام (Malus Puniacus) به معنای سیب كارتاژیا (Apple of cartage) آمده است و از این رو نام علمی آن از پونیكوس = كارتاژ و از كلمه گراتاتوم گرفته شده است. نام عربی آن رمّان و در انگلیسی به آن Pomegranate میگویند و رده بندی علمی آن بقرار ذیل است:

• گونه : ( granatum ) .......... جنس : ( Punica )
• راسته : ( Myrtales ) ........ خانواده : ( Punicaceae )
• رده : ( Angiospermae ) ..... زیررده : ( Dicoty ledoneae)

مشخصات گیاه شناسی درخت انار

ریشه :ریشه درخت انار بسته به نوع خاك، اندازه گودال درختكاری، قابلیت نفوذ و ریشه دوانی تا 1.5 متر بطور عمقی یا عمودی را دارا بوده و همچنین تا شعاع 2.5 متر به طور افقی امكان گسترش دارد. در شرائط معمول ریشه های این درخت در شعاع حدود 1 متر و عمق 0.7 متری از تراكم بسیار بالایی برخوردار میباشد. به طور كلی مقدار پراكندگی ریشه های انار به موازات سطح زمین از گسترش بیشتری برخوردار است . در احداث باغ انار توجه به كیفیت توسعه ریشه درختان انار اهمیت تعیین كننده دارد. این موضوع در بخش هرس ریشه و كوددهی مورد بحث قرار خواهد گرفت.

شاخه : شاخه های انار باریك و معمولاً ناهموارند یعنی با توجه به ارقام گوناگون، دارای خارهائی با تعداد و طول مختلف میباشند. مثلا گونه شیرین شهسوار بدون خار و انار ترش سبز از پر خارترین واریته های انارند. شاخه ها به هنگام جوانی دارای مقطعی چهارگوش (مانند نعناع) و در رشد كامل دارای مقطعی دایره ای هستند كه بر حسب واریته خارهایی با طول متقاوت دارند. پوست ساقه تقریباً خاكستری است. درختچه انار تولید شاخه های نامنظم میكند. میوه ها در انتهای شاخه ها ی میوه دهنده كه آن را میخچه یا اسپور (Spur) میگویند میرویند. اسپورها در واقع شاخه های كوچكی هستند كه روی آن جوانه های میوه دهنده یا برگ تشكیل میشود. میخچه های میوه دهنده در روی شاخه ها 2 تا 3 ساله به وجود میایند. طول آنها بر حسب سن به یك تا 20 سانتیمتر میرسد. هر میخچه میوه دهنده در طول عمر خود 3 تا 4 مرتبه میوه میدهد.این میخجه ها بر عكس میخچه های درخت سیب دارای رشد مستقیم میباشند. اسپورهای مفید و میوه دهنده قالباً در اطراف شاخه ها تشكیل میشوند.

برگ : برگ انارهای وحشی نیزه ای كشیده، صاف و براق، كوچك و به ابعاد 3 تا 6 در 1 تا 3 سانتیمتر است. رگبرگ میانی آن سفید و مشخص میباشد،برگهای انار اهلی كامل و فاقد گشوارك یا بن برگ میباشد. برگهای جوان و چند روزه انار حنائی و عنابی رنگند و برگهای كامل آن سبز خوشرنگ و صاف هستند كه آثاری از رنگ حنائی نیز در آن جلب نظز میكند. برگهای انار متقابل و گاهی منفرد و یا فراهم اند و تا حدودی شباهت به برگ بید دارند. از نشانه های بارز ضعف عمومی درخت روشن بودن رنگ برگهای انار در اواسط بهار و ابتدای دوره رشد میباشد. آبیاری بیش از اندازه نیز در تغییر رنگ برگ این درخت موثر است. استفاده صحیح از كودهای آلی و دفن عمیق آن و تنظیم آبیاری و حفظ غلظت بهینه محلول خاك اثر كاملا آشكاری بر رنگ و طراوت برگها دارد. تاثیر كودهای شیمیایی بر تغییر رنگ برگهای درختان انار موقتی میباشد.

گل : گلهای انار بی بو و به رنگهای آتشین یا قرمز مایل به نارنجی دیده میشوند در برخی گونه های زینتی به رنگ سفید و در برخی نیز به رنگ زرد میباشند. درخت انار 3 نوبت گلدهی دارد گل اول انار از اواسط فروردین پدیدار شده و بمرور تا اواسط اردیبهشت افزایش میابد این گلها به تعداد فراوان و بیشتر از نوع علفی بوده و حدود 25 درصد از كل گلها به میوه تبدیل و بقیه از درخت ریزش میكنند، همراه گلهای علفی درصدی از گلهای مثمر نیز ریزش میكنند، میوه حاصل از گلهای اول بزرگ و بازار پسند میباشند. گل دوم انار به تعداد محدود در اواخر بهار رویش و میوه حاصل از آن كوچك تا متوسط میباشد. گلهای سوم در اواسط تابستان به میزان محدود میروید كه میوه حاصل از آن ریز و ناقص بوده و قابلیت تجاری ندارد. گلهای انار درشت و به قطر 3 سانتی متر و طول 3.5 تا 7.5 سانتی متر و به عرض 3.8 تا 5 سانتیمتر دیده شده است. گلهای كامل به شكل زنگ یا استوانه ای هستند كه دارای اعضاء نر و ماده میباشند. گلهایی انار بسته به نوع واریته دارای 4-8 كاسبرگ و به همین تعداد گلبرگ میباشد، كاسه گل در امتداد نهنج قرار دارد كه لوله ای گوشتی و ضخیم است، گلبرگها بعد از گرده افشانی میریزند. در حالیكه كاسبرگها تا انتها بصورت كنگره های نوك تیز روی تاج میوه انار باقی میمانند. تعداد پرچمهای گل انار نیز بسته به نوع واریته متفاوت و از حدود 218 تا 402 شمارش شده است. بساكها در انتهای میله پرچم واقع و در میان پرچمها مادگی با یك خامه منفرد و كلالهء گسترده قرار دارد.سابقاً تصور میشد گلهای انار فاقد شهد هستند لیكن در مطالعات بعدی بطلان این مطلب ثابت شد. مثلا در واریته واندرفول (CV. Wonderful) واقع در منطقه Tucson آریزونای امریكا مقدار شهد به اضافه 27% مواد محلول بدست آوردند. (تصویر گل مثمر انار كه گلبرگهای آن كامل شده این گل در صورت عدم ریزش از روی درخت به میوه تبدیل خواهد شد)

گلهای انار بر دو نوعند : دسته اول گلهای بارآور یا ثمری (fruitful) كه بزرگتر بوده و دارای خامه و پرچم بلند هستند كه در آن بساكها و كلاله ها تقریباً هم قد هستند. این گلها كشیده و قطرشان در محل اتصال بیشتر از قطرشان در گردن گل میباشد. دسته دوم گلهای نازا و یا علفی (barren) هستند كه اندازه آنها كوچكتر با خامه و پرچم كوتاه بوده و در آنها كلاله ها كوتاه تر و در زیر بساكها قرار دارند. این گلها كه قطرشان در محل اتصال كمتر از قطرشان در گردن است بعداً ریزش میكنند. گاهی گلهای حد فاصل یا حد وسط (intermediate) به وجود میایند كه ممكن است دارای خامه هایی به بلندی گلهای خامه بلند یا به كوتاهی گلهای خامه كوتاه باشند. (تصویر برش گل مثمر در راست و گل حد واسط و گل علفی در چپ)

گلهایی كه دارای خامه بلند هستند، گاهی تلقیح میشوند و تولید میوه هم میكنند ولی بندرت این چنین میوه هایی میرسند كه در این حالت اكثراً بد شكل و معیوب خواهند بود. گلها با خامه كوتاه هرگز تلقیح نشده و بزودی میریزند. گلبرگهای این قبیل گلها به رنگ تیره سرخرنگ بوده و دانه های گرده آن ناقص است. معمولاً گلهای خامه بلند بر روی شاخه های مسنتر رشد میكنند. در حالیكه گلهای خامه كوتاه بر روی شاخه های جوانتر ظاهر میشوند . (تصویر گلبرگها و پرچمهای گل انار)

كاسبرگ : كاسبرگهای گل انار به تعداد 4 تا 8 عدد و ضخیم میباشند كه پس از تلقیح و تشكیل میوه روی آن باقی میمانند و با میوه به رشد خود ادامه میدهند.

گلبرگ : گلبرگهای گل انار به تعداد 4 تا 8 عدد، به رنگ قرمز و به شكل نیزه و در میان لوبهای كاسه گل (در قسمت داخلی نهنج گلدانی شكل فرو رفته)‌ جای دارند.

پرچم : پرچمهای گل انار متعدد و قائم تا قدری خمیده و در نوك به رنگ قرمز میباشند و دارای بساكهای زردرنگ هستند. پرچمها در قسمت داخلی یك نهنج گلدانی شكل فرو رفته، قرار دارند. (تصویر پرچمها كلاله و بساكهای گل انار)

خامه و مادگی : خامه یا مادگی گل انار قرمز مایل به زرد و طول آن معمولاً 1.54 سانتیمتر است . كلاله آن تقریباً كروی و سبز مایل به زرد است.

تخمدان : تخمدان انار ناشكوفا و دارای 8 تا 9 برچه است كه ابتدا روی یك سطح قرار گرفته ولی بعداً روی دو سطح فوقانی و تحتانی قرار میگیرند. در سطح تحتانی سه خانه وجود دارد كه طرز قرار گرفتن تخمكها در آن محوری است و در سطح فوقانی 5 خانه با تخمكهای كناری وجود دارد در درون تخمدان دانه های بسیار زیادی وجود دارد. هر یك از دانه ها لایه گوشتی آبدار كه همان قسمت خوراكی میوه را تشكیل میدهد قرار گرفته اند، این دانه های گوشتی به صورت دسته جمعی در داخل پوست یا كیسه نازكی بسته بندی شده اند.

نهنج : نهنج به شكل فنجان عمیقی است كه ته آن 8 برچه كه در دو ردیف واقع شده اند مشاهده میگردد. 3 تا در طبقه تحتانی كه نمایشگر 3 برچه حلقه خارجی است و 5 تا در طبقه تحتانی كه نمایشگر 3 برچه خارجی است و 5 تای دیگر در قسمت فوقانی قرار دارند .

گل آذین : آذین : روی شاخه های بارده انار ممكن است از یك تا چندین گل بر روی یك شاخه بوجود آید كه یكی از آنها انتهائی و بقیه جانبی و منفرد میباشند. (تصویر دو نوع گل غیر مثمر و مثمر بروی میخچه میوه دهنده)

میوه : محصول نهائی درخت انار میوه ای است درشت و كروی با پوستی به رنگهای زرد روشن تا قرمز تیره، كه در بالا دارای تاج یا گردن میوه در اندازه كوتاه تا بلند میباشد این درخت واریته های بسیار فراوانی دارد تاكنون بیش از هفتصد رقم انار در ایران شناسایی شده و ارقام متنوع دیگری در دنیا وجود دارد.

شكل نهایی میوه این درخت تحت تاثیر واریته های آن تغییر كرده و از این رو علاوه بر رنگ پوست میوه، مزه و شكل دانه و درصد آب حبه های انار همچنین دوام و مقاومت آن به امراض و حوادث، متاثر از واریته آن میباشد. وزن میوه های تجاری انار از 200 گرم تا حدود 750 گرم میباشد. هر چه میوه درشتر و قرمزتر باشد بازار پسندی آن بیشتر است. ما بین پوست بیرونی و حبه های آبدار انار لایه گوشتی نرمی بنام پیه و برنگ عمدتا زرد روشن وجود.

در یك انار متوسط نزدیك به 800 حبه وجود دارد، داخل حبه ها مایع اصلی میوه انار با طعم ترش، شیرین و یا ملس قرار دارد در مركز حبه انار، هسته سختی وجود دارد كه دارای روغن گران قیمتی است، این روغن حاوی اسید منحصربفردی با خواص درمانی ضد سرطان میباشد. این محصول بسته به نوع واریته آن از اواسط تابستان تا انتهای پائیز آماده برداشت و عرضه به بازار میباشد. از عمده ترین ارقام انار میتوان به ملس ساوه، شیرین شهوار یزد، دانه سیاه اصفهان، رباب فارس و ... اشاره كرد.

تاریخچه و روایات :

اكثر محققین نوشته اند انار بومی ایران بوده و بتدریج در مناطق آسیای مركزی تا هیمالیا، خاورمیانه، آسیای صغیر و حوزه مدیترانه گسترش یافته است. پراكندگی وسیع انارهای وحشی در سواحل دریای خزر و همچنین جنگلهای جلگه ای و نفاط استپی مانند جنگلهای غرب در لرستان، كردستان، چهارمحال بختیاری، فارس، بلوچستان و در دامنه های جنوبی البرز، در دره های شرق و غرب منجیل و دره لوشان تائیدی بر این مطلب میباشد.

آنچه مسلم است كشت انار و بهره برداری از آن از زمان باستان متداول بوده است مثلا در كتب مذهبی آمده است (به نقل از دایرﺓالمعارف بریتانیكا) كه در آئین زرتشت نیز كشت و كار درخت انار در منازل امر نیكو محسوب میگشته و همچنین در كتیبه های تخت جمشید میتوان كنده كاریهای بزرگ انار را مشاهده كرد و این خود نشانه شناخت ایرانیان از انار و كشت و كار آن است . چنانچه گفته شده است ایران اولین زادگاه انار و پس از آن در نواحی آسیای مركزی و به شمال افریقا و یونان راه یافته است. در كتب روم مربوط به سه قرن پیش از میلاد مسیح نیز از انار و درخت آن نام برده شده است.

تئوفراستوس پدر گیاهشناسی 300 سال قبل از میلاد مسیح(ع) بر درخت انار شرح نگاشته.

بر حسب آنچه در انجیل آمده است حضرت سلیمان باغی از انار داشته است. همچنین وقتی بنی اسرائیل در بیابان برهوت سرگردان بوده اند، به خاطر از دست دادن آسایش خود در مصر غصه میخوردند و آرزوی انارهای خنك میكردند.

انار در افسانه های باستان نزد بعضی از اقوام به جهت دانه های فراوانش بعنوان سمبل عامیانه ثروت و تولید شناخته می شده است از اینرو در بعضی از نواحی تركیه هنوز هم تازه عروسان یك انار رسیده را در مراسم ازدواج به زمین میكوبند تا بدانند چند دانه به بیرون پرتاب میشود و آنرا نشانه تعداد فرزندان خود میدانند.

همچنین انار در یونان باستان سمبل عشق و تولید شمرده میشده، بنابر افسانه ها این درخت از خون اوژستیس به وجود آمده، در بعضی نواحی آسیای باستان، گاهی بعنوان خدای جوان در حال مرگ بنام ریمون نامیده میشده چنانچه اعراب نیز بدان رمان میگویند.

گل انار برای كارتاژیها (فینیقیه ایها) جنبه تقدس داشته و با این انگیزه از انار باغهایی را احداث نمودند.

هومر شاعر یونانی در قرن هفتم قبل از میلاد از درخت انار در كتاب ادیسه نام برده است و از آن درختی بعنوان درختی كه در باغهای فریسه و فریجیه پرورش داده میشده یاد كرده است.

یونانیان قدیم بر این عقیده اند كه آفردیت الهه عشق این گیاه را در یونان كاشته و وجود آن سبب گشایش و فراوانی میگردد.

انار در آیات و روایات:جهان آفرینش سرشار از نشانه ها و آیات الهی است كه هر عقل سلیم و هر دیده عبرت بینی را به شگفتی وا داشته و هر زبان حق گویی را به تحسین عظمت آفرینش وا میدارد. نشانه هائی كه در عین سادگی ظاهری خود جهانی با شكوه با نظمی پیچیده هستند و انار نیز یكی از این نشانه هاست
به راستی جزید بی مثال كدام نیرویی توان خلق چنین دانه هائی زیبا را دارد؟
و كدام دست هنرمندی توانایی چیدن این دانه ها را با اینچنین نظم پیچیده ای در كنار هم دارد؟
و كدام نقاش چیره دستی میتواند چنین رنگ بدیعی خلق كند؟
در قرآن كریم در سوره انعام آیات شریف 99 و 141 اشاراتی به این میوه بهشتی شده و همچنین در آیه 68 سوره الرحمن آورده شده :
فیها فكهه و نحل و رمان »»» در آن دو باغ میوه بسیار خرما و انار است
در روایتی از قول حضرت امام صادق(ع) آورده كه رسول اكرم (ص) فرمودند:
در هر انار دانه ای از بهشت است پس هر چه میتوانید انار بخورید.
ائمه اطهار نیز در فرمایشات خود از انار به نیكی یاد كرده و از خواص آن سخن گفته اند. از امیرالمومنین علی (ع) روایت شده است كه فرمودند: انار را با پیه اش بخورید كه معده را دباغی میكند و همچنین فرمودند: كودكان خود را انار بخورانید كه زودتر زبانشان باز میشود. ایشان در جایی دیگر به یاران خود فرمودند: انار بوی بد دهان را برطرف میكند و نفس را خوشبو میسازد.
از امام باقر(ع) روایت شده كه فرمودند میوه صدوبیست نوع است كه رأس همه آنها انار است.
در روایت دیگر آمده است كه امام صادق (ع) هر شب جمعه انار میخوردند و نیز فرموده اند: به كودكان خود انار بخورانید زیرا آنها را زودتر به جوانی میرساند. یكی از یاران امام صادق (ع) نقل میكند كه حضرت فرمودند: میخوش(ترش و شیرن) آن در معده سازگارتر است.
امام موسی كاظم(ع) میفرمایند: دود ساقه انار، حشرات را از بین میبرد.
از امام رضا(ع) همچنین نقل شده است كه خوردن انار شیرین، مرد را توانا و نیكو میسازد.
امام صادق(ع) نیز میفرمایند: هر كسی در حال گرسنگی(ناشتا) انار بخورد، تا چهل روز قلب او را روشن میسازد.

انار از دیر باز مورد نظر شعرا و سخنوران بزرگ پارسی نیز بوده است و در اشعار مختلف از انار یاد شده است.
سعدی شیرین سخن آورده كه: فهم حیران شود از حقه یاقوت انار